O kilku tekstach w nowo odkrytych rękopisach pelplińskich
[About Several Texts in the Newly Discovered Pelplin Manuscripts]
Artykuł naukowy w czasopiśmie recenzowanyCzasopismo: Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki (ISSN: 1509-0957)
Rok wydania: 2025
Tom: 34
Numer czasopisma: 1
Strony od-do: 39-83
Streszczenie: W artykule przedstawiono treść trzech z 13 rękopisów średniowiecznych odnalezionych przez Mateusza Marszałkowskiego w Bibliotece Diecezjalnej im. bp. Jana Bernarda Szlagi w Pelplinie. Kryteriami doboru materiału były: wczesny czas transmisji znanego tekstu (nr 1), nietypowość kolekcji (nr 2) oraz nieznany dotychczas kontekst znanego w literaturze (wyłącznie z jednego przekazu) późnośredniowiecznego zabytku języka polskiego (nr 3). Pierwszy z zabytków to żywot Gerarda z Cremony — tłumacza dzieł z języka arabskiego na łacinę (zm. 1177). Przekaz dzieła znajduje się w kodeksie datowanym na ostatnią ćwierć XIII w. i należy do nielicznej grupy najstarszych zabytków (sygn. 61 (88)). Drugi z prezentowanych kodeksów zawiera tekst określony w wykazie zawartości jako Excerpta de collectis diversarum materiarum magistri Mathei de Cracovia, doctoris sacre theologie (Akc. 3). Jest to jedyny przekaz tego dzieła, jakkolwiek wiele wskazuje na to, że jeszcze w średniowieczu autorstwo zostało przypisane jednemu z największych autorytetów teologicznych w Europie środkowej: Mateuszowi z Krakowa. W rzeczywistości tekst autorem tego tekstu był czeski teolog Stefan z Roudnic. Niewątpliwie jednak rękopis zawiera interesującą kolekcję tekstów, służących duchownym w posłudze duszpasterskiej. Trzeci rękopis (Akc. 1) zawiera z kolei kazania na rok kościelny (sermones mixti). Kazania te powstały na obszarze Królestwa Polskiego w XV w. i przeznaczone były do wygłaszania w środowisku polskim. Świadczą o tym zarówno glosy w języku polskim, kazanie o św. Stanisławie i podkreślanie znaczenia państwa polskiego, określanego jako Corona Polonia. Co więcej, rękopis ten zawiera jedyny przekaz utworu: Oto usta już zamkniona oraz nieznane dotąd fragmenty polskiej pieśni maryjnej Mocne Boskie tajemności, wplecione w kazanie. Do charakterystyki poszczególnych rękopisów dołączono wydania wybranych tekstów.
Słowa kluczowe: Pelplin, Biblioteka Diecezjalna im. Biskupa Jana Bernarda Szlagi, rękopisy średniowieczne, kodykologia, historia nauki, historia kultury średniowiecznej, Gerard z Cremony, Mateusz z Krakowa, kazania średniowieczne.
Dostęp WWW: https://www.ihnpan.pl/wp-content/uploads/2025/12/Analecta_2025_1_02_Kaliszuk.pdf
DOI: DOI 10.24425/asmdn.2025.157081
Cytowanie w formacie Bibtex:
@article{1,
author = "Jerzy Kaliszuk",
title = "O kilku tekstach w nowo odkrytych rękopisach pelplińskich",
journal = "Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki",
year = "2025",
number = "1",
pages = "39-83"
}
Cytowanie w formacie APA:
Kaliszuk, J. (2025). O kilku tekstach w nowo odkrytych rękopisach pelplińskich. Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 1, 39-83.