PROCES

Na skutek usilnej staranności, pracy, zabiegów i dążeń — cel został nareszcie osiągnięty. Wszystkich pisarzy umundurowano, zaopatrzono ich w rangi i dystynkcje. Tak więc raz na zawsze skończył się chaos, brak kryteriów, niezdrowe artystostwo, niejasność i chwiejność sztuki. Projekt uniformu opracowany został centralnie, podział na okręgi i stopnie był owocem długotrwałej pracy przygotowawczej w Zarządzie Głównym. Odtąd każdy członek Związku Literatów obowiązany był nosić mundur — szerokie fioletowe spodnie z lampasem, zieloną kurtkę, pas i czako. Jednak ten strój, mimo pozornej prostoty, był bardzo zróżnicowany. Członkowie Zarządu Głównego nosili pirogi ze złotą naszywką, członkowie zarządów terenowych — pirogi z naszywką srebrną. Prezesi — szpady, wiceprezesi — kordelasy. Wszystkich podzielono na formacje według uprawianego gatunku. Powstały stąd dwa pułki poetów, trzy dywizje prozaików i pluton egzekucyjny złożony z rozmaitych elementów. Wśród krytyków bowiem przeprowadzono daleko idące przesunięcia. Jednych przesunięto na galery, pozostałych wcielono do żandarmerii.
Całość podzielono na rangi — od szeregowca do marszałka. Pod uwagę brano liczbę słów, które dany pisarz wydrukował w ciągu swojego życia, kąt nachylenia kręgosłupa ideowego względem podłogi, liczbę przeżytych lat, stanowiska samorządowe i rządowe. Dla rozróżnienia rang wprowadzono kolorowe dystynkcje. 
Zalety nowego ładu były oczywiste. Przede wszystkim każdy już teraz wiedział, co należy sądzić o danym pisarzu. Stało się jasne, że pisarz-generał nie może napisać złej powieści, że najlepsze powieści pisze pisarz-marszałek. Pewne omyłki może popełnić pisarz-pułkownik, który jednak zawsze jest znacznie zdolniejszy od pisarza-majora. Redakcje miały teraz zadanie uproszczone. Dokładnie mogły obliczyć, w ilu procentach utwór nadesłany na przykład przez pisarza-brygadiera bardziej nadaje się do druku aniżeli utwór pisarza-podporucznika. Uregulowana też została tym samym sprawa honorariów. 
Oczywiście krytyk-pisarz-kapitan nie mógł już teraz napisać ujemnej recenzji o książce autora w randze pisarza-majora albo wyższej. Tylko krytyk-pisarz-generał mógł wyrazić nieprzychylną opinię o twórczości pisarza-pułkownika. 
Zewnętrzne korzyści nowego ładu również były znaczne. Podczas wszelkich defilad pisarze, którzy dotąd wypadali szaro na tle na przykład sportowców, teraz błyszczeli akselbantami. Lampasy lśniły, świeciły szpady i kordelasy prezesów i wiceprezesów oraz czaka całego oddziału, przez co popularność pisarzy wśród społeczeństwa niezmiernie wzrosła. 
Kłopot zdarzył się z zaszeregowaniem pewnego pisarza-dziwaka, który wprawdzie pisał prozą, ale utwory jego były za krótkie jak na powieść, za długie jak na opowiadania. Ponadto szeptano, że jest to proza poetycka o zacięciu satyrycznym, inni mówili, że dziwak pisuje także felietony, będące właściwie małymi opowiadaniami, niepozbawionymi wyraźnych cech eseju krytycznego. Nie można go było przydzielić ani do prozy, ani do poezji, a dla jednego człowieka nie opłacało się organizować całego nowego pionu. Były głosy, żeby go wyrzucić; w końcu dano mu dla odróżnienia pomarańczowe spodnie, zaliczono do szeregowców i zostawiono w spokoju. Cały kraj widział w nim zakałę. Zresztą, gdyby go nawet wyrzucono, nie byłby to pierwszy wypadek. Kilku pisarzy, którzy na skutek złej budowy ciała niekorzystnie prezentowali się w mundurach, wyrzucono już wcześniej. 
Wkrótce jednak społeczeństwo przekonało się, jaką pomyłką było pozostawienie tego dziwaka w szeregach związku. Jego osoba dała początek skandalicznej sprawie, naruszającej jasne i piękne zasady autorytetu.
Pewnego razu w stolicy po bulwarze przechadzał się znany i poważany pisarz-generał-lejtnant. Naprzeciw niego nadchodził ów pisarz-szeregowiec w pomarańczowych spodniach. Pisarz-generał-lejtnant spojrzał na niego z pogardą, oczekując, rzecz oczywista, że szeregowiec zasalutuje. Nagle dostrzegł na czaku pisarza-szeregowca najwyższe odznaczenie, przysługujące tylko pisarzowi-marszałkowi — mały czerwony bączek. Zasady poszanowania dla hierarchii były w pisarzu-generał-lejtnancie tak ugruntowane, że nie zastanawiając się nad niezwykłością swojego spostrzeżenia, natychmiast przyjął postawę pełną najwyższego szacunku i zasalutował pierwszy. Zdumiony pisarz-szeregowiec odkłonił się, aż małą boża krówka, która usiadła na jego czaku, a którą pisarz-generał-lejtnant wziął za oznakę najwyższej władzy — otworzyła skrzydełka i odleciała. Rozgniewany i upokorzony pisarz-generał-lejtnant natychmiast wezwał dyżurnego krytyka, który odprowadził pisarza-szeregowca na odwach do Domu Literatury, odebrawszy mu najpierw wieczne pióro. 
Proces odbył się w stolicy, w Pałacu Sztuk. W długiej marmurowej sali lśniły epolety sędziów. Generalicja zajęła miejsca wzdłuż stołu z mahoniu i złota, odznaczenia i ordery odbijały się w gładkiej powierzchni jak w czarnym zwierciadle. Pisarza-szeregowca w pomarańczowych spodniach oskarżono o nieprawne noszenie dystynkcji, nieprzysługujących jego randze.
Oskarżony miał jednak szczęście. W wigilię procesu odbyło się posiedzenie Rady Kultury, w czasie którego ostro skrytykowano bezduszny stosunek do artysty, administrowanie sztuką. Echa tej narady rozległy się już nazajutrz w sali sądowej. Przemawiał sam krytyk-pisarz-wicemarszałek.
— Nie wolno nam traktować oskarżenia biurokratycznie, wnikajmy do sedna. Bez wątpienia sprawa, którą rozpatrujemy, to naruszenie zasad, dzięki którym osiągnęliśmy wspaniały, mimo pewnych błędów, oczywiście, rozkwit naszej literatury. Ale czy oskarżony jest w pełni świadomym, czynnym przestępcą? Powinniśmy sięgać głęboko, widzieć przyczyny, nie tylko skutki. Zastanówmy się, kto przywiódł oskarżonego do jego smutnego stanu? Kto go zdeprawował, kto wykorzystał jego początkową nieświadomość? Jaka była atmosfera twórcza, która doprowadziła do kryzysu? Kogo powinniśmy ukarać, żeby zapobiec podobnym procesom w przyszłości?
Nie, koledzy, to nie oskarżony jest głównym winowajcą. On był tylko narzędziem w ręku bożej krówki. To ona, boża krówka, niewątpliwie kierowana nienawiścią do zasad naszej nowej hierarchii pieniąca się z wściekłości na widok osiągnięć, które zawdzięczamy właśnie naszej absolutnej dokładności kryteriów, doskonałemu zorganizowaniu naszego życia związkowego — zdradziecko usiadła na czaku oskarżonego imitując odznakę marszałkowską. To dla niej nasza hierarchia jest solą w oku. Więc rękę karzmy, nie ślepy miecz! 
Mowę powitano jako sięgnięcie do samych korzeni zła. Pisarza-szeregowca zrehabilitowano, zaś główny akt oskarżenia wystosowano przeciw bożej krówce.
Pluton krytyków znalazł ją w ogrodzie, gdzie siedziała na liściu bzu, snując swoje nikczemne plany. Nie broniła się, wiedząc, że już została zdemaskowana. Proces odbył się w tej samej sali marmurowej. Bożą krówkę położono na mahoniowym stole i przykryto szklanym talerzykiem, żeby nie uciekła. Wszyscy wytężali wzrok, chcąc dojrzeć czerwoną kropkę na czarnej powierzchni. Nieugięta w swej ohydzie, do końca zachowała pogardliwe milczenie. 
Rozstrzelano ją nazajutrz o świcie za pomocą czterech tomów najnowszej powieści samego pisarza-marszałka literatury, wydanej na kredowym papierze w twardej okładce, które upuszczano na skazaną kolejno z wysokości półtora metra. Podobno nie cierpiała długo.
Pisarz-szeregowiec w pomarańczowych spodniach popadł w podejrzenie, że mimo wszystko działał w porozumieniu z przestępczynią, a niewykluczone także, iż łączyło go z nią coś więcej, bo płakał, kiedy dowiedział się o wyroku, i prosił, aby ją puszczono na wolność, do ogrodu.