Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945
[Losses of Archives of the Diocese of Kielce in the Years 1939–1945]
Artykuł naukowy w czasopiśmie recenzowanyCzasopismo: Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne Rok wydania: 2025
Tom: 125
Strony od-do: 337-360
Streszczenie: Straty akt diecezji kieleckiej w czasie drugiej wojny światowej zostały oszacowane na podstawie źródeł archiwalnych podanych krytyce oraz uzupełnieniu danych poprzez przywołanie literatury. Kuria Diecezjalna w Kielcach straciła poprzez spalenie akta 576 kapłanów obejmujące 192 fascykuły. Zniszczono głównie aktualne akta dwudziestowieczne księży żyjących. Strata kadrowa Archiwum Diecezjalnego w Kielcach to osoba ks. Franciszka Mazurka wywiezionego i uśmierconego w niemieckim obozie koncentracyjnym. Ks. F. Mazurek był pierwszym organizatorem nowoutworzonej instytucji. Po jego śmierci pod naciskiem władz okupacyjnych wywieziono również zasób Archiwum Diecezjalnego w Kielcach z kurii do klasztoru na Karczówce w Kiecach. Straty archiwów parafialnych dotyczyły archiwaliów staropolskich oraz akt dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecznych. Archiwa parafialne złożone były ze zbioru ksiąg metrykalnych oraz pozostałych akt nazywanych w źródłach „aktami parafialnymi”, które były w praktyce aktami niemetrykalnymi. Największe straty w archiwach parafialnych na ternie diecezji wystąpiły w parafiach, które były bezpośrednim teatrem działań wojennych. W Parafiach Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów i Skalbmierz zniszczone zostały akta staropolskie oraz dziewiętnastowieczne i współczesne. Parafie te utraciły szereg źródeł niemetrykalnych sięgających epoki staropolskiej. Wśród wymienionych Parafia Pacanów odznaczała się wyjątkowo bogatym zasobem źródeł niemetrykalnych z okresu XVII i XVIII wieku oraz dziewiętnastowiecznych. Całkowicie zniszczone zostały akta Parafii Kargów. Jednak w tej parafii nie było przed zniszczeniem staropolskich akt metrykalnych. W Parafii Tuczępy utracone zostały metrykalia staropolskie; zachowały się metrykalia dziewiętnastowieczne, jednak zdekompletowane. W parafiach Świniary Zborówek i Potok utracone zostały akta parafialne -niemetrykalne, akta metrykalne od czasów staropolskich ocalały jednak zdekompletowane. Straty mniejszych rozmiarów, zdekomletowanie i rozproszenie zasobu dotyczy parafii Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów i Chęciny. Dziś zasób tych instytucji znajduje się archiwach parafialnych, archiwum diecezjalnym, instytucjach państwowych oraz zapewne w rękach prywatnych. Staropolskie metrykalia z Koniecpola, Goleniów i Kurzelowa częściowo ocalały poprzez działalność instytucji państwowych. Obecnie księgi metrykalne z Koniecpola przechowywane są w Archiwum Państwowym w Kielcach, księgi metrykalne z Kurzelowa w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi, księga metrykalana z Goleniów w Archiwum Państwowym w Częstochowie. Straty mniejszych rozmiarów i dotyczące akt kancelaryjnych nie mających wówczas statusu archiwalnego dotyczą parafii: Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia k. Jędrzejowa, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechów, Wodzisław, Małogoszcz, Jurków, Kielce – Parafia Niepokalanego Serca Matki Boże, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasocin, Białogon i in. Losy wojny doprowadziły do utraty archiwaliów zniszczonych w działaniach wojennych i w chaosie przemarszu wojsk sowieckich. W alternatywnym wyniku wojny przez archiwaliami kieleckim jawiło się widmo zagrożenia niemieckim rabunkiem.
Słowa kluczowe: straty wojenne, druga wojna światowa, diecezja kielecka, archiwalia, księgi metrykalne, archiwa parafialne, Archiwum Diecezjalne w Kielcach
Dostęp WWW: https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/19159?fbclid=IwY2xjawPgmF1leHRuA2FlbQIxMABicmlkETBVRzRodjdpaTI0c0phMzJtc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHmodahjGfeSbiJE_S6jOZVTmC0hcBVLolY6rExR4swMzvbhEWK33hk5Q_5gh_aem_p_GJ-dENUFGRLt69LkWDqA
DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.17980
Cytowanie w formacie Bibtex:
@article{1,
author = "Andrzej Kwaśniewski",
title = "Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945",
journal = "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne",
year = "2025",
pages = "337-360"
}
Cytowanie w formacie APA:
Kwaśniewski, A. (2025). Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, 337-360.