W kręgu kultury piśmienniczej średniowiecza. Dziedzictwo benedyktynów świętokrzyskich.
[In the circle of the written culture of the Middle Ages. The Legacy of the Benedictines of the Holy Cross.]
Książka popularyzująca naukęRok wydania: 2025
Streszczenie: Początek średniowiecza to zarazem początek Europy jako organizmu polityczno-kulturowego i religijnego, który funkcjonuje do dziś. To właśnie w tej epoce, trwającej blisko tysiąc lat (koniec V - XV w.), Europa przejęła kulturę piśmienniczą świata starożytnego i rozwinęła własną. Uczyniła to na bazie chrześcijaństwa rękami ludzi Kościoła, którzy stali się nauczycielami i wychowawcami społeczeństwa. Niebagatelną role w tym dziele odegrał Zakon Benedyktynów, dzięki funkcjonującym skryptoriom i tworzonym bibliotekom. Wraz z wejściem w orbitę chrześcijaństwa zachodniego (966) również Polska przejęła tamtejsze rozwiązania i wzorce organizacji życia państwowego i społeczno-religijnego. Także i u nas w XI i XII stuleciu powstają klasztory i opactwa benedyktyńskie (Tyniec, Mogilno, Płock, Lubin, Sieciechów), pomyślane przede wszystkim jako placówki prowadzenia działalności misyjno-duszpasterskiej, stają się ośrodkami kultury, nauki i cywilizacji. Średniowieczny klasztor monastyczny był organizmem doskonale zorganizowanym, samowystarczalnym, dysponującym dostatecznym potencjałem materialnym i intelektualnym, by stanowić cywilizacyjną forpocztę dla okolicznych terenów. Nie inaczej było w przypadku opactwa benedyktyńskiego ufundowanego na Łyścu (Łysej Górze) w Górach Świętokrzyskich, które od wezwania (tytułu) klasztoru wzięły swoją nazwę. Jak na to wskazują najnowsze badania historyczne, opactwo zostało ufundowane przez księcia Bolesława Krzywoustego i komesa Wojsława z rodu Powałów między 1125 a 1138 rokiem. Nie wykluczone jednak, idąc za przekazem Jana Długosza i powstałą tradycją, że jakaś forma życia kościelno-zakonnego istniała tu znacznie wcześniej i sięgała czasów Bolesława Chrobrego. W opactwie na Świętym Krzyżu znajdowało się jedno z najstarszych w Polsce skryptoriów klasztornych. W opinii wielu badaczy zbiory biblioteki świętokrzyskiej od samego początku uznawane były za jedne z najbogatszych książnic Polski średniowiecznej, z liczącym się zbiorem jeszcze w czasach nowożytnych. Do końca XV w. posiadała zbiór kilkuset rękopisów, ale faktyczna liczba mogła być znacznie większa. W ciągu kolejnych stuleci aż do kasaty klasztoru w 1819 r. zbiór mógł urosnąć do ok. 7-8 tysięcy woluminów. Tworzona przez blisko 800 lat biblioteka świętokrzyska zawierała kompendium ówczesnej wiedzy. Obok oczywistych egzemplarzy Biblii i komentarzy biblijnych, biblioteka łysogórska zawierała m.in. pisma Ojców i Doktorów Kościoła, traktaty teologiczno-prawne, mistyczne, ascetyczne i liturgiczne oraz kodeksy (księgi rękopiśmienne) zawierające zbiory kazań, a wśród nich słynne "Kazania świętokrzyskie". Benedyktyni zgromadzili również wiele cennych dzieł historyczno-kronikarskich, jak "Kronika Polska" Wincentego Kadłubka, "Katalog biskupów krakowskich", "Katalog biskupów gnieźnieńskich", "Rocznik świętokrzyski" i "Statuty" Kazimierza Wielkiego. Wraz z kasatą klasztoru biblioteka uległa rozproszeniu. Najcenniejsze zbiory zostały przewiezione do tworzonej Biblioteki Publicznej przy Uniwersytecie Warszawskim, znaczna część książek trafiła do biblioteki Seminarium Duchownego w Sandomierzu.
Słowa kluczowe: kultura pisma, skryptoria i kodeksy, benedyktyńskie dziedzictwo kulturowe, biblioteka opactwa na Śiętym Krzyżu.
Cytowanie w formacie Bibtex:
@book{1,
author = "Adam Orczyk",
title = "W kręgu kultury piśmienniczej średniowiecza. Dziedzictwo benedyktynów świętokrzyskich.",
year = "2025",
}
Cytowanie w formacie APA:
Orczyk, A. (2025). W kręgu kultury piśmienniczej średniowiecza. Dziedzictwo benedyktynów świętokrzyskich.